του Περικλή Δ.Καπετανόπουλου*
Το παρελθόν συνιστά έναν τόπο παράξενο, μια εικόνα με διαρκώς μεταβαλλόμενη ερμηνεία που είναι ουσιαστικά δημιούργημά μας. Οι μεταβαλλόμενες οπτικές για τις ιταλικές πολεμικές τραγωδίες στον ελληνικό χώρο, έχουν γνωρίσει διαφορετικά επίπεδα διαχείρισης της μνήμης, αναλόγως την εποχή, τις επικρατούσες πολιτικο-οικονομικές συνθήκες και τις προτεραιότητες της ιταλικής κυβέρνησης απέναντι στο διάδοχο κράτος της ναζιστικής Γερμανίας. Στο παράδειγμα που επιλέξαμε να παρουσιάσουμε, ζητούμενο είναι να αποδειχθεί ότι δεν υπάρχει αυστηρός διαχωρισμός μεταξύ των ιστορικών γεγονότων και των αναπαραστάσεών τους. Οι εκ νέου επεξεργασίες του παρελθόντος, με την χρήση νέων αρχειακών πηγών, συμβάλλουν στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης, με την πάροδο του χρόνου. Η ιστορία του Γερμανού επιλοχία Reitzle, ο οποίος υπηρετούσε στην Κεφαλονιά την εποχή της ιταλογερμανικής σύρραξης αποτελεί ένα στοιχείο που φωτίζει διαφορετικά όσα μέχρι σήμερα είχε κωδικοποιήσει η συλλογική μνήμη, και ανακαλεί την απολυτότητα του ερμηνευτικού πλαισίου των γεγονότων εκείνης της εποχής.
Ερευνώντας τα δραματικά γεγονότα της Μεραρχίας Αcqui, που συνέβησαν τον Σεπτέμβριο του 1943, στην Κεφαλονιά, ήρθα αντιμέτωπος με την περίπτωση του Γερμανού επιλοχία JOSEF REITZLE.
Σύμφωνα με τα πορίσματα έρευνας που ανακοινώθηκε στο Πανιόνιο Συνέδριο που έλαβε χώρα στην Κεφαλονιά, περίπου πριν ένα έτος, ο Γερμανός στρατιωτικός καθυστέρησε να εκτελέσει τις διαταγές που είχε από τον προϊστάμενο αξιωματικό του, να τουφεκίσει δηλαδή ένα λόχο Ιταλών στρατιωτών, που είχαν παραδοθεί στο χωριό Ραζάτα, στο δρόμο από το Αργοστόλι προς τη Σάμη.
Ο Γερμανός επιλοχίας άφησε να περάσει ο κρίσιμος χρόνος, και την άλλη μέρα, 25 Σεπτεμβρίου 1943, όταν η διαταγή άλλαξε, τους έστειλε στο στρατόπεδο αιχμαλώτων στο Αργοστόλι.
Για το γεγονός υπάρχει η μαρτυρία των αδελφών Λάσκαρη από το χωριό Ραζάτα.
Ωστόσο, θα πρέπει να σημειώσω ότι δεν αναφέρεται τίποτα για αυτό το γεγονός στην σχετική με τα γεγονότα βιβλιογραφία.
Ποιος ήταν λοιπόν ο Josef Reitzle;
-Ήταν ένας κρυφός Αντιφασίστας έστω και αν δεν ανήκε στα πειθαρχικά τάγματα 999;
-Βρισκόταν σε συνεννόηση με την αντιστασιακή οργάνωση του νησιού, το ΕΑΜ, στη διάσωση των Ιταλών;
-Οδηγήθηκε σε αυτή την πράξη από το ένστικτο της επιβίωσης;
Θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε συνοπτικά σε αυτά τα ερωτήματα αξιοποιώντας τη σχετική βιβλιογραφία αλλά και αρχειακές πηγές.
O Josef Reitzle ήρθε στην Κεφαλονιά τον Αύγουστο του 1943. Ήταν επιλοχίας, δηλαδή ανώτερος υπαξιωματικός στο 2ο λόχο του 910 Τάγματος, το ένα από τα δύο τάγματα που εγκαταστάθηκαν στο Ληξούρι. Μέσω ραδιοφώνου που είχε στη κατοχή του, είχε πληροφόρηση για τις εξελίξεις στο ανατολικό μέτωπο και την δυτική Ευρώπη. Ήταν ενήμερος συνεπώς για την ήττα της Βέρμαχτ στο Κούρσκ και την απόβαση των συμμάχων στη Σικελία τον Ιούλιο του 1943. Όταν οι Γερμανοί εγκατέλειψαν την Κεφαλονιά, δεν ακολούθησε τη μονάδα του με άλλους τρεις στρατιώτες. Στα αρχεία της Βέρμαχτ και οι τέσσερις αναφέρονται ως λιποτάκτες.
Δυο μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο του 1944 πέρασε στη Στερεά Ελλάδα, και συνδέθηκε με το 2/39 Σύνταγμα όπου παρέμεινε μέχρι τον Φεβρουάριο του 1945. Με την συμφωνία της Βάρκιζας και την αποστράτευση του ΕΛΑΣ, ζήτησε και πήρε φύλλο πορείας για την Σερβία, με τελικό προορισμό την Γερμανία.
Ε Λ Α Σ
VII Ταξιαρχία
Βεβαίωσις
Ο Γερμανός ανθ/γός Reitzle Josef και οι στρατιώται Zeltunger [Zeltinger] Paul, Max Weigelt, Alwin Sebastian, προσεχώρησαν εις τον ΕΛΑΣ την 7η Σεπτεμβρίου εις Κεφαλληνίαν κατά την αποχώρησιν του Γερμανικού Στρατού. Εδήλωσαν ότι επιθυμούσαν να συνεχίσουν τον αντιφασιστικόν αγώνα, πλην όμως δεν εχρησιμοποιήθησαν εις μάχιμον υπηρεσίαν, παρέμειναν μέχρι σήμερον εκτελούντες βοηθητικάς μη μαχίμους υπηρεσίας. Τώρα αφήνονται ελεύθεροι να μεταβούν μέσω Σερβίας εις Αυστρίαν διά να συνεχίσουν τον πόλεμον κατά φασισμού.
Σ.Δ. 24 Φεβρουαρίου 1945
Η VII Ταξιαρχία
Ο Υπασπιστής
(Τ.Σ.Υ.)
Φύλλον Πορείας ΕΛΑΣ
Στην ελληνο-γιουγκοσλαβική μεθόριο όμως συνελήφθη από τους Εγγλέζους και παρέμεινε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Αίγυπτο. Αρχές του 1947 επέστρεψε στην Γερμανία.
Το 1950 υπέβαλλε αίτηση για την ένταξη του στην Ένωση Διωχθέντων από το Ναζιστικό Καθεστώς (VVN). Στο βιογραφικό των 10 σελίδων που συνόδευε την αίτηση του, ο ίδιος δεν αναφέρει αντιναζιστική, αντιφασιστική δράση πριν τον πόλεμο.
Αποκρύπτει επίσης και ένα άλλο στοιχείο που θα είχε κάθε λόγο να προβάλλει: Την φυλάκιση του στο Νταχάου το 1933 για τέσσερις μήνες, ένα σημαντικό στοιχείο που από μόνο μου θα αρκούσε να δικαιολογήσει την ένταξη του στην Ένωση Διωχθέντων από τους Ναζί. Η αίτηση του απορρίφθηκε με το αιτιολογικό ότι δεν στοιχειοθετείται αντιφασιστική δράση, ούτε πριν, ούτε κατά την διάρκεια του πολέμου. Την ίδια τύχη είχε και επόμενη αίτηση που υπέβαλλε το 1952.
Στην αίτηση του ο Reitzle αποκρύπτει ότι ήταν μέλος του ναζιστικού κόμματος από το 1931. Όμως η βεβαίωση που εκδίδεται από το ναζιστικό κόμμα το 1939 αναφέρει πως ήταν μέλος από τις 5 Δεκεμβρίου 1931 στην τοπική οργάνωση Horitschon στην νότια Αυστρία με αριθμό μητρώου 780 299. Το 1939 έχει έρθει στην Γερμανία στην περιοχή της Βαϊμάρης και υποβάλλει αίτηση να ενταχθεί στην τοπική οργάνωση. Μετά από αλληλογραφία μεταξύ των οργανώσεων, για να εξακριβώσουν αν και από πότε ήταν μέλος του κόμματος, καταλήγουν να τον καταχωρήσουν στην τοπική οργάνωση Βαϊμάρης με νέα κάρτα μέλους και αριθμό μητρώου 5.294.751
Ο Reitzle αυτομόλησε, θέλοντας να φύγει από την Βέρμαχτ και να μην μοιραστεί την τύχη των υποχωρούντων Γερμανών. Οι επαφές του στην Κεφαλονιά τελικά τον οδήγησαν να προσχωρήσει στη μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση της Κατοχής, το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Με την καμπή που πήρε ο πόλεμος το 1943, με την ήττα της Βέρμαχτ στο Στάλιγκραντ και στο Κούρσκ, και την απόβαση των συμμάχων στη Σικελία, πολλοί Γερμανοί στρατιώτες συνειδητοποίησαν ότι τόσο το μέλλον του Γ ΡΑΙΧ, όσο και το δικό τους, δεν ήταν ευοίωνο.
Μια τέτοια περίπτωση θεωρώ ότι είναι αυτή του Josef Reitzle. Η περίπτωση του, αντιπροσωπεύει τον μέσο Γερμανό πολίτη της περιόδου 1933-1945, της εποχής που οι Ναζί είχαν την εξουσία.
-Έγινε μέλος του κόμματος των Ναζί 1931.
-Επιλέχθηκε για βαθμοφόρος όταν κατατάγηκε στη Βέρμαχτ.
-Άρχισε να αποστασιοποιείται όταν ο πόλεμος πήρε άσχημη τροπή για την Γερμανία.
-Αυτομόλησε όταν η ήττα της Γερμανίας ήταν πλέον ορατή.
-Απέκρυψε το παρελθόν του όταν επέστρεψε στην Γερμανία το 1947 και θέλησε να ενταχθεί στην μεταπολεμική γερμανική κοινωνία.
Ο Reitzle δεν ανήκε στα πειθαρχικά τάγματα 999, των Γερμανών στρατιωτών με την γαλάζια ταυτότητα. Σε αυτά τα τάγματα φρουράς, υπηρετούσαν κυρίως οι πολιτικοί αντίπαλοι του ναζιστικού καθεστώτος, κομμουνιστές και σοσιαλιστές.
Τα τάγματα αυτά, τριάντα τον αριθμό, συγκροτήθηκαν στα μέσα του 1942 και επανδρώθηκαν με 28.000 στρατιώτες που είχαν κριθεί παλαιότερα «ανάξιοι να υπηρετήσουν», για πολιτικούς λόγους. Απέναντι από την Κεφαλονιά, στις ακτές της Δυτικής Πελοποννήσου, ήταν εγκατεστημένο το 4ο Τάγμα της Πειθαρχικής Μονάδας 999. Στρατιώτες από την μονάδα 999 αυτομόλησαν στην 3η Μεραρχία του ΕΛΑΣ Πελοποννήσου και συγκρότησαν στα Τρόπαια Γορτυνίας την Επιτροπή «Ελεύθερη Γερμανία».
Στο εσωτερικό του τάγματος αυτού είχε σημειωθεί πολύ αξιόλογη αντιφασιστική δράση, με επικεφαλής τον Ιλμερ Βέρνερ και τον Χάϊντ Στάγιερ. Η ομάδα των αντιφασιστών είχε επαφή με τον αντιστασιακό κίνημα της περιοχής. Η δράση αυτής της ομάδας αποκαλύφθηκε το καλοκαίρι του 1944, οι πρωταίτιοι, συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν στην Αμαλιάδα, τα Λεχαινά και την Μανωλάδα, 16 συνολικά, ενώ 120 στάλθηκαν για καταναγκαστική εργασία στη Γερμανία.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η υπόθεση Reitzle εντάσσεται σε ένα μεγάλο ιστορικό ερευνητικό πρόγραμμα το οποίο χρηματοδοτείται από την γερμανική κυβέρνηση.
Πρόκειται για μια υπόθεση που ήρθε σχετικά πρόσφατα στην επιφάνεια με αφορμή την έρευνα που διεξάγεται στα πλαίσια του προγράμματος «Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα», για την παρουσίαση μιας διαφορετικής πτυχής της γερμανικής παρουσίας στην χώρα μας που δεν ταυτίζεται με την εικόνα της βαρβαρότητας και της σκληρότητας του Γερμανού στρατιώτη. Το πρόγραμμα αυτό χρηματοδοτείται από τον γερμανικό υπουργείο Εξωτερικών, μέσω του Ταμείου για το Μέλλον και το Ίδρυμα Νεολαίας.
Συμπερασματικά, η Ένωση Διωχθέντων από το ναζιστικό καθεστώς απέρριψε την αίτηση του Reitzle, επειδή σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασαν οι εισηγητές στο Πανιόνιο Συνέδριο, δεν μπόρεσαν να διαπιστώσουν αντιφασιστική δράση, πριν και κατά την διάρκεια του πολέμου.
Κατά τη δική μου εκτίμηση, βάσει όσων επιχειρημάτων παρέθεσα παραπάνω, εκτιμώ ότι σε μια προσπάθεια αναθεώρησης της Ιστορίας, επιλέγεται η «ανακάλυψη» Γερμανών αντιφασιστών και η απόκρυψη των πραγματικών αντιφασιστών που έδρασαν στην Ελλάδα.
Στη σελίδα του προγράμματος διαβάζουμε ότι «ο Χίτλερ δεν επιθυμούσε την διάνοιξη ενός πολεμικού μετώπου στα Βαλκάνια και μάλιστα δήλωσε εξοργισμένος με την πρωτοβουλία των Ιταλών εταίρων του την οποία χαρακτήρισε ακατανόητη και στρατηγικά επιζήμια». Αυτό το αφήγημα έχει προ πολλού απαντηθεί με στοιχεία από ιστορικούς και αποτελεί ιστορική ανακρίβεια.
Τα στοιχεία που παρουσιάσαμε και προέρχονται από τα γερμανικά κρατικά αρχεία στο Βερολίνο και την Ένωση Διωχθέντων από τους Ναζί και οι φωτογραφίες από τα αρχεία του ΑΣΚΙ και του ΕΛΙΑ, χάρις στην πολύτιμη συνδρομή της κας Ηλέκτρας Γερμανού.
*Η ανακοίνωση μου έγινε στην 1η Ημερίδα Μεταπτυχιακών Φοιτητών και Υποψηφίων Διδακτόρων στις 17 Μαϊου 2019, του Ιταλικού Τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών στο Αμφιθέατρο Διδασκαλείου της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, στην Πανεπιστημιούπολη.
Βιβλιογραφία
1.Αρχείο Ένωσης Διωκόμενων από το Ναζιστικό Καθεστώς (VVN), Βερολίνο.
2. Δραγώνα, Ο. (1972). Όταν η εθνική ταυτότητα απειλείται: ψυχολογικές στρατηγικές αντιμετώπισης. Στο Α. Φραγκουδάκη & Ο. Δραγώνα (επιμ.), «Τι είναι η πατρίδα μας;». Εθνοκεντρισμός στην εκπαίδευση. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
3.Ζερβού Α .(2013), Εφηβικά βιβλία για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Ναζισμό- Όροι πρόσληψης και διαχείρισης του ιστορικού υλικού για νεαρούς ενηλίκους, στο Μ Κανατσούλη (επιμ.), Σύγχρονη Εφηβική Λογοτεχνία, Πατάκης, 2011, 88-108.
4.Κόκκινος Γ. (2012), Η σκουριά και το πυρ. Προσεγγίζοντας τη σχέση Ιστορίας, τραύματος και μνήμης, Gutenberg, Κωνσταντινίδου, Χ. (2003).
5. Τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και η Παραγωγή Νοήµατος: Θεωρητικές Προσεγγίσεις και Προοπτικές. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών,111-112, 193-265.
6. Λουκάτος, Σπ. (2011), Τα χρόνια της ιταλικής και γερμανικής κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης στη Κεφαλονιά και την Ιθάκη, εκδ. Νοβολι.
7.Σακκάτου Β, (2002), Μεραρχία Άκουι. εκδ. ΕΣΤΙΑ Σαράφης Σ. (1980),
8. Ο ΕΛΑΣ, εκδ. Επικαιρότητα, Αθήνα
9.Σβολόπουλος Δ., (1945), Ο πόλεμος κατά της ιταλικής εισβολής, εκδ. Πυρσός, Αθήνα
10.. Σβολόπουλος Κ, (2008), Η ελληνική εξωτερική πολιτική, εκδ. Εστία, Αθήνα
11 Σβολόπουλος Κ, (2016). Οι τελευταίες μέρες του Οκτωβρίου, εκδ. Πατάκη, Αθήνα
12.Τσιρπανλής Ν., (2004). Έλληνες και Ιταλοί στα 1940-41, εκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη
13. Φλάϊσερ Χ. (2008), Οι πόλεμοι της μνήμης. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στη δημόσια ιστορία, Νεφέλη, Αθήνα.
14. Παναγόπουλος Π., (1995), Η Αντιστασιακή Αμαλιάδα 1941-1944, Αθήνα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου