Πόλεμος και Μνήμη: Η περίπτωση του Γερμανού επιλοχία Reitzle Josef (1943-52).

 

του Περικλή Δ.Καπετανόπουλου*

Το παρελθόν συνιστά έναν τόπο παράξενο, μια εικόνα με διαρκώς μεταβαλλόμενη ερμηνεία που είναι ουσιαστικά δημιούργημά μας. Οι μεταβαλλόμενες οπτικές για τις ιταλικές πολεμικές τραγωδίες στον ελληνικό χώρο, έχουν γνωρίσει διαφορετικά επίπεδα διαχείρισης της μνήμης, αναλόγως την εποχή, τις επικρατούσες πολιτικο-οικονομικές συνθήκες και τις προτεραιότητες της ιταλικής κυβέρνησης απέναντι στο διάδοχο κράτος της ναζιστικής Γερμανίας. Στο παράδειγμα που επιλέξαμε να παρουσιάσουμε, ζητούμενο είναι να αποδειχθεί ότι δεν υπάρχει αυστηρός διαχωρισμός μεταξύ των ιστορικών γεγονότων και των αναπαραστάσεών τους. Οι εκ νέου επεξεργασίες του παρελθόντος, με την χρήση νέων αρχειακών πηγών, συμβάλλουν στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης, με την πάροδο του χρόνου. Η ιστορία του Γερμανού επιλοχία Reitzle, ο οποίος υπηρετούσε στην Κεφαλονιά την εποχή της ιταλογερμανικής σύρραξης αποτελεί ένα στοιχείο που φωτίζει διαφορετικά όσα μέχρι σήμερα είχε κωδικοποιήσει η συλλογική μνήμη, και ανακαλεί την απολυτότητα του ερμηνευτικού πλαισίου των γεγονότων εκείνης της εποχής.

Ερευνώντας τα δραματικά γεγονότα της Μεραρχίας Αcqui, που συνέβησαν τον Σεπτέμβριο του 1943, στην Κεφαλονιά, ήρθα αντιμέτωπος με την περίπτωση του Γερμανού επιλοχία JOSEF REITZLE.

Σύμφωνα με τα πορίσματα έρευνας που ανακοινώθηκε στο Πανιόνιο Συνέδριο που έλαβε χώρα στην Κεφαλονιά, περίπου πριν ένα έτος, ο Γερμανός στρατιωτικός καθυστέρησε να εκτελέσει τις διαταγές που είχε από τον προϊστάμενο αξιωματικό του, να τουφεκίσει δηλαδή ένα λόχο Ιταλών στρατιωτών, που είχαν παραδοθεί στο χωριό Ραζάτα, στο δρόμο από το Αργοστόλι προς τη Σάμη.

Ο Γερμανός επιλοχίας άφησε να περάσει ο κρίσιμος χρόνος, και την άλλη μέρα, 25 Σεπτεμβρίου 1943, όταν η διαταγή άλλαξε, τους έστειλε στο στρατόπεδο αιχμαλώτων στο Αργοστόλι.

Για το γεγονός υπάρχει η μαρτυρία των αδελφών Λάσκαρη από το χωριό Ραζάτα.

Ωστόσο, θα πρέπει να σημειώσω ότι δεν αναφέρεται τίποτα για αυτό το γεγονός στην σχετική με τα γεγονότα βιβλιογραφία.

Ποιος ήταν λοιπόν ο Josef Reitzle;

-Ήταν ένας κρυφός Αντιφασίστας έστω και αν δεν ανήκε στα πειθαρχικά τάγματα 999;

-Βρισκόταν σε συνεννόηση με την αντιστασιακή οργάνωση του νησιού, το ΕΑΜ, στη διάσωση των Ιταλών;

-Οδηγήθηκε σε αυτή την πράξη από το ένστικτο της επιβίωσης;

Θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε συνοπτικά σε αυτά τα ερωτήματα αξιοποιώντας τη σχετική βιβλιογραφία αλλά και αρχειακές πηγές.

O Josef Reitzle ήρθε στην Κεφαλονιά τον Αύγουστο του 1943. Ήταν επιλοχίας, δηλαδή ανώτερος υπαξιωματικός στο 2ο λόχο του 910 Τάγματος, το ένα από τα δύο τάγματα που εγκαταστάθηκαν στο Ληξούρι. Μέσω ραδιοφώνου που είχε στη κατοχή του, είχε πληροφόρηση για τις εξελίξεις στο ανατολικό μέτωπο και την δυτική Ευρώπη. Ήταν ενήμερος συνεπώς για την ήττα της Βέρμαχτ στο Κούρσκ και την απόβαση των συμμάχων στη Σικελία τον Ιούλιο του 1943. Όταν οι Γερμανοί εγκατέλειψαν την Κεφαλονιά, δεν ακολούθησε τη μονάδα του με άλλους τρεις στρατιώτες. Στα αρχεία της Βέρμαχτ και οι τέσσερις αναφέρονται ως λιποτάκτες.

Δυο μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο του 1944 πέρασε στη Στερεά Ελλάδα, και συνδέθηκε με το 2/39 Σύνταγμα όπου παρέμεινε μέχρι τον Φεβρουάριο του 1945. Με την συμφωνία της Βάρκιζας και την αποστράτευση του ΕΛΑΣ, ζήτησε και πήρε φύλλο πορείας για την Σερβία, με τελικό προορισμό την Γερμανία.

Ε Λ Α Σ

VII Ταξιαρχία

Βεβαίωσις

Ο Γερμανός ανθ/γός Reitzle Josef και οι στρατιώται Zeltunger [Zeltinger] Paul, Max Weigelt, Alwin Sebastian, προσεχώρησαν εις τον ΕΛΑΣ την 7η Σεπτεμβρίου εις Κεφαλληνίαν κατά την αποχώρησιν του Γερμανικού Στρατού. Εδήλωσαν ότι επιθυμούσαν να συνεχίσουν τον αντιφασιστικόν αγώνα, πλην όμως δεν εχρησιμοποιήθησαν εις μάχιμον υπηρεσίαν, παρέμειναν μέχρι σήμερον εκτελούντες βοηθητικάς μη μαχίμους υπηρεσίας. Τώρα αφήνονται ελεύθεροι να μεταβούν μέσω Σερβίας εις Αυστρίαν διά να συνεχίσουν τον πόλεμον κατά φασισμού.

Σ.Δ. 24 Φεβρουαρίου 1945

Η VII Ταξιαρχία

Ο Υπασπιστής

(Τ.Σ.Υ.)

Φύλλον Πορείας ΕΛΑΣ

Στην ελληνο-γιουγκοσλαβική μεθόριο όμως συνελήφθη από τους Εγγλέζους και παρέμεινε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Αίγυπτο. Αρχές του 1947 επέστρεψε στην Γερμανία.

Το 1950 υπέβαλλε αίτηση για την ένταξη του στην Ένωση Διωχθέντων από το Ναζιστικό Καθεστώς (VVN). Στο βιογραφικό των 10 σελίδων που συνόδευε την αίτηση του, ο ίδιος δεν αναφέρει αντιναζιστική, αντιφασιστική δράση πριν τον πόλεμο.

Αποκρύπτει επίσης και ένα άλλο στοιχείο που θα είχε κάθε λόγο να προβάλλει: Την φυλάκιση του στο Νταχάου το 1933 για τέσσερις μήνες, ένα σημαντικό στοιχείο που από μόνο μου θα αρκούσε να δικαιολογήσει την ένταξη του στην Ένωση Διωχθέντων από τους Ναζί. Η αίτηση του απορρίφθηκε με το αιτιολογικό ότι δεν στοιχειοθετείται αντιφασιστική δράση, ούτε πριν, ούτε κατά την διάρκεια του πολέμου. Την ίδια τύχη είχε και επόμενη αίτηση που υπέβαλλε το 1952.

Στην αίτηση του ο Reitzle αποκρύπτει ότι ήταν μέλος του ναζιστικού κόμματος από το 1931. Όμως η βεβαίωση που εκδίδεται από το ναζιστικό κόμμα το 1939 αναφέρει πως ήταν μέλος από τις 5 Δεκεμβρίου 1931 στην τοπική οργάνωση Horitschon στην νότια Αυστρία με αριθμό μητρώου 780 299. Το 1939 έχει έρθει στην Γερμανία στην περιοχή της Βαϊμάρης και υποβάλλει αίτηση να ενταχθεί στην τοπική οργάνωση. Μετά από αλληλογραφία μεταξύ των οργανώσεων, για να εξακριβώσουν αν και από πότε ήταν μέλος του κόμματος, καταλήγουν να τον καταχωρήσουν στην τοπική οργάνωση Βαϊμάρης με νέα κάρτα μέλους και αριθμό μητρώου 5.294.751

Ο Reitzle αυτομόλησε, θέλοντας να φύγει από την Βέρμαχτ και να μην μοιραστεί την τύχη των υποχωρούντων Γερμανών. Οι επαφές του στην Κεφαλονιά τελικά τον οδήγησαν να προσχωρήσει στη μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση της Κατοχής, το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Με την καμπή που πήρε ο πόλεμος το 1943, με την ήττα της Βέρμαχτ στο Στάλιγκραντ και στο Κούρσκ, και την απόβαση των συμμάχων στη Σικελία, πολλοί Γερμανοί στρατιώτες συνειδητοποίησαν ότι τόσο το μέλλον του Γ ΡΑΙΧ, όσο και το δικό τους, δεν ήταν ευοίωνο.

Μια τέτοια περίπτωση θεωρώ ότι είναι αυτή του Josef Reitzle. Η περίπτωση του, αντιπροσωπεύει τον μέσο Γερμανό πολίτη της περιόδου 1933-1945, της εποχής που οι Ναζί είχαν την εξουσία.

-Έγινε μέλος του κόμματος των Ναζί 1931.

-Επιλέχθηκε για βαθμοφόρος όταν κατατάγηκε στη Βέρμαχτ.

-Άρχισε να αποστασιοποιείται όταν ο πόλεμος πήρε άσχημη τροπή για την Γερμανία.

-Αυτομόλησε όταν η ήττα της Γερμανίας ήταν πλέον ορατή.

-Απέκρυψε το παρελθόν του όταν επέστρεψε στην Γερμανία το 1947 και θέλησε να ενταχθεί στην μεταπολεμική γερμανική κοινωνία.

Ο Reitzle δεν ανήκε στα πειθαρχικά τάγματα 999, των Γερμανών στρατιωτών με την γαλάζια ταυτότητα. Σε αυτά τα τάγματα φρουράς, υπηρετούσαν κυρίως οι πολιτικοί αντίπαλοι του ναζιστικού καθεστώτος, κομμουνιστές και σοσιαλιστές.

Τα τάγματα αυτά, τριάντα τον αριθμό, συγκροτήθηκαν στα μέσα του 1942 και επανδρώθηκαν με 28.000 στρατιώτες που είχαν κριθεί παλαιότερα «ανάξιοι να υπηρετήσουν», για πολιτικούς λόγους. Απέναντι από την Κεφαλονιά, στις ακτές της Δυτικής Πελοποννήσου, ήταν εγκατεστημένο το 4ο Τάγμα της Πειθαρχικής Μονάδας 999. Στρατιώτες από την μονάδα 999 αυτομόλησαν στην 3η Μεραρχία του ΕΛΑΣ Πελοποννήσου και συγκρότησαν στα Τρόπαια Γορτυνίας την Επιτροπή «Ελεύθερη Γερμανία».

Στο εσωτερικό του τάγματος αυτού είχε σημειωθεί πολύ αξιόλογη αντιφασιστική δράση, με επικεφαλής τον Ιλμερ Βέρνερ και τον Χάϊντ Στάγιερ. Η ομάδα των αντιφασιστών είχε επαφή με τον αντιστασιακό κίνημα της περιοχής. Η δράση αυτής της ομάδας αποκαλύφθηκε το καλοκαίρι του 1944, οι πρωταίτιοι, συνελήφθησαν και εκτελέστηκαν στην Αμαλιάδα, τα Λεχαινά και την Μανωλάδα, 16 συνολικά, ενώ 120 στάλθηκαν για καταναγκαστική εργασία στη Γερμανία.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η υπόθεση Reitzle εντάσσεται σε ένα μεγάλο ιστορικό ερευνητικό πρόγραμμα το οποίο χρηματοδοτείται από την γερμανική κυβέρνηση.

Πρόκειται για μια υπόθεση που ήρθε σχετικά πρόσφατα στην επιφάνεια με αφορμή την έρευνα που διεξάγεται στα πλαίσια του προγράμματος «Μνήμες από την Κατοχή στην Ελλάδα», για την παρουσίαση μιας διαφορετικής πτυχής της γερμανικής παρουσίας στην χώρα μας που δεν ταυτίζεται με την εικόνα της βαρβαρότητας και της σκληρότητας του Γερμανού στρατιώτη. Το πρόγραμμα αυτό χρηματοδοτείται από τον γερμανικό υπουργείο Εξωτερικών, μέσω του Ταμείου για το Μέλλον και το Ίδρυμα Νεολαίας.

Συμπερασματικά, η Ένωση Διωχθέντων από το ναζιστικό καθεστώς απέρριψε την αίτηση του Reitzle, επειδή σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασαν οι εισηγητές στο Πανιόνιο Συνέδριο, δεν μπόρεσαν να διαπιστώσουν αντιφασιστική δράση, πριν και κατά την διάρκεια του πολέμου.

Κατά τη δική μου εκτίμηση, βάσει όσων επιχειρημάτων παρέθεσα παραπάνω, εκτιμώ ότι σε μια προσπάθεια αναθεώρησης της Ιστορίας, επιλέγεται η «ανακάλυψη» Γερμανών αντιφασιστών και η απόκρυψη των πραγματικών αντιφασιστών που έδρασαν στην Ελλάδα.

Στη σελίδα του προγράμματος διαβάζουμε ότι «ο Χίτλερ δεν επιθυμούσε την διάνοιξη ενός πολεμικού μετώπου στα Βαλκάνια και μάλιστα δήλωσε εξοργισμένος με την πρωτοβουλία των Ιταλών εταίρων του την οποία χαρακτήρισε ακατανόητη και στρατηγικά επιζήμια». Αυτό το αφήγημα έχει προ πολλού απαντηθεί με στοιχεία από ιστορικούς και αποτελεί ιστορική ανακρίβεια.

Τα στοιχεία που παρουσιάσαμε και προέρχονται από τα γερμανικά κρατικά αρχεία στο Βερολίνο και την Ένωση Διωχθέντων από τους Ναζί και οι φωτογραφίες από τα αρχεία του ΑΣΚΙ και του ΕΛΙΑ, χάρις στην πολύτιμη συνδρομή της κας Ηλέκτρας Γερμανού.

*Η ανακοίνωση μου έγινε στην 1η Ημερίδα Μεταπτυχιακών Φοιτητών και Υποψηφίων Διδακτόρων στις 17 Μαϊου 2019, του Ιταλικού Τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών στο Αμφιθέατρο Διδασκαλείου της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, στην Πανεπιστημιούπολη.

Βιβλιογραφία

1.Αρχείο Ένωσης Διωκόμενων από το Ναζιστικό Καθεστώς (VVN), Βερολίνο.

2. Δραγώνα, Ο. (1972). Όταν η εθνική ταυτότητα απειλείται: ψυχολογικές στρατηγικές αντιμετώπισης. Στο Α. Φραγκουδάκη & Ο. Δραγώνα (επιμ.), «Τι είναι η πατρίδα μας;». Εθνοκεντρισμός στην εκπαίδευση. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

3.Ζερβού Α .(2013), Εφηβικά βιβλία για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Ναζισμό- Όροι πρόσληψης και διαχείρισης του ιστορικού υλικού για νεαρούς ενηλίκους, στο Μ Κανατσούλη (επιμ.), Σύγχρονη Εφηβική Λογοτεχνία, Πατάκης, 2011, 88-108.

4.Κόκκινος Γ. (2012), Η σκουριά και το πυρ. Προσεγγίζοντας τη σχέση Ιστορίας, τραύματος και μνήμης, Gutenberg, Κωνσταντινίδου, Χ. (2003).

5. Τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας και η Παραγωγή Νοήµατος: Θεωρητικές Προσεγγίσεις και Προοπτικές. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών,111-112, 193-265.

6. Λουκάτος, Σπ. (2011), Τα χρόνια της ιταλικής και γερμανικής κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης στη Κεφαλονιά και την Ιθάκη, εκδ. Νοβολι.

7.Σακκάτου Β, (2002), Μεραρχία Άκουι. εκδ. ΕΣΤΙΑ Σαράφης Σ. (1980),

8. Ο ΕΛΑΣ, εκδ. Επικαιρότητα, Αθήνα

9.Σβολόπουλος Δ., (1945), Ο πόλεμος κατά της ιταλικής εισβολής, εκδ. Πυρσός, Αθήνα

10.. Σβολόπουλος Κ, (2008), Η ελληνική εξωτερική πολιτική, εκδ. Εστία, Αθήνα

11 Σβολόπουλος Κ, (2016). Οι τελευταίες μέρες του Οκτωβρίου, εκδ. Πατάκη, Αθήνα

12.Τσιρπανλής Ν., (2004). Έλληνες και Ιταλοί στα 1940-41, εκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη

13. Φλάϊσερ Χ. (2008), Οι πόλεμοι της μνήμης. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στη δημόσια ιστορία, Νεφέλη, Αθήνα.

14. Παναγόπουλος Π., (1995), Η Αντιστασιακή Αμαλιάδα 1941-1944, Αθήνα.

14.http://www.occupationmemories.org/.../geschichte/index.html

Η ΕΠΟΝ του Κάμπου Ηλείας και η εκτέλεση των 6 στη Γαστούνη.

 

Η εκτέλεση των 6 ΕΠΟΝιτών στη Λάκκα του Χρέπα στη Γαστούνη (Ηλεία) αποτελεί μια από τις πιο τραγικές σελίδες της ναζιστικής Κατοχής στην περιοχή. Το ιστορικό αυτό γεγονός έχει καταγράψει και αναδείξει μέσα από την έρευνά του ο δημοσιογράφος και ιστορικός, Περικλής Καπετανόπουλος. 

Στα χρόνια της τριπλής ξένης κατοχής της πατρίδας μας (1941-1944), ιδρύθηκε η ΕΠΟΝ, σε ένα μικρό σπιτάκι στους Αμπελοκήπους, στις 23 Φεβρουαρίου 1943.

Σε αυτή την ιστορική σύσκεψη πήραν μέρος οι οργανώσεις:

Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας (ΟΚΝΕ), Αγροτική Νεολαία Ελλάδος, Ενιαία Εθνικοαπελευθερωτική Εργατοϋπαλληλική Νεολαία, Ενιαία Μαθητική Νεολαία, Ένωση Νέων Αγωνιστών Ρούμελης, Θεσσαλικός Ιερός Λόχος, Λαϊκή Επαναστατική Νεολαία, Λεύτερη Νέα, Σοσιαλιστική Επαναστατική Πρωτοπορία Ελλάδος, Φιλική Εταιρεία Νέων, αντιπροσωπεία του ΕΑΜ Νέων Μακεδονίας, Πελοποννήσου και τα μέλη της Κ.Ε του ΕΑΜ Νέων, Αντιπροσωπεία του Εθνικού Συμβουλίου των φίλων της Νέας Γενιάς.

Η ΕΠΟΝ, ήταν γέννημα μιας δύσκολης και φλογερής εποχής. Δεν εξέφρασε μόνο την αναγκαιότητα της ιστορικής στιγμής για μια ανώτερη μορφή μαζικής πάλης των νέων ενάντια στον ξένο εισβολέα, αλλά συμπύκνωσε στην κοσμοθεωρία και τη δράση της τα ιδανικά, για τη δημιουργία μιας νέας, καλύτερης κοινωνίας.

Μέσα απ' την ΕΠΟΝ, η νεολαία ενώθηκε ενάντια στο φασισμό, αλλά και ενάντια σε κάθε μορφή κοινωνικής καταπίεσης. Πάλεψε για την εθνική, αλλά και για την κοινωνική απελευθέρωση. Η μαζική συμμετοχή της νεολαίας στην ΕΠΟΝ αποτελεί, μια χωρίς προηγούμενο, ιστορική παρακαταθήκη για το νεολαιίστικο κίνημα.

Μέσα στους 18 μήνες που μεσολάβησαν από την ίδρυση της έως την απελευθέρωση της χώρας από τον ξένο ζυγό, κατόρθωσε να ενώσει στις γραμμές της 700.000 νέους και νέες, που "πολεμούσαν και τραγουδούσαν" για μια καλύτερη ζωή, σε μια λεύτερη, ανεξάρτητη και δημοκρατική Ελλάδα, που θα κατοχύρωνε τα βασικά δικαιώματα της νεολαίας για ψωμί, δουλειά, μόρφωση και πολιτισμό.

Η ΕΠΟΝ μπόλιασε μια ολόκληρη γενιά, με το πνεύμα του πατριωτισμού, και της πάλης ενάντια στο φασισμό, για την εθνική απελευθέρωση και ανεξαρτησία, για ένα φωτεινό μέλλον.

Πρωτοπόρα στάθηκε η ΕΠΟΝ και στην πολιτιστική δράση, που σφράγισε ανεξίτηλα τη δράση της. Οι οργανώσεις της ΕΠΟΝ στα χωριά της Ελεύθερης Ελλάδας, αλλά και στα χωριά του Κάμπου που τα πατούσε η μπότα του ξένου καταχτητή, στάθηκαν ένα μεγάλο σχολείο που φανέρωσε, πόσα μπορούν ν' αλλάξουν για το καλύτερο στα χωριά μας με τη νεολαιίστικη δράση. Οι ΕΠΟΝίτες σκορπούσαν κείνα τα χρόνια της μαύρης σκλαβιάς το χαμόγελο, το τραγούδι, το θέατρο. Το ΕΠΟΝίτικο πνεύμα, αναμορφωτικό, δημιουργικό, αισιόδοξο, απλώθηκε παντού, έφτασε και στο πιο μικρό χωριό κι άνοιξαν οι κλειστές, μέχρι τότε για τους πολλούς, πόρτες του πολιτισμού και της μόρφωσης.

Η ΕΠΟΝ του Κάμπου

Στο κάμπο της Ηλείας, όπως και σε όλη την Ελλάδα, οι ΕΠΟΝίτικες οργανώσεις ανέπτυξαν ένα πλατύ δίκτυο πολιτιστικών δραστηριοτήτων, και σε πολλές περιπτώσεις σφράγισαν την πρωτοπόρα δράση τους, με την θυσία των νεαρών αγωνιστών.

Στην Αμαλιάδα, την Ανδραβίδα, τα Λεχαινά , τη Γαστούνη , το Σταφιδόκαμπο (Μπράτι), την Αγία Μαύρα (Σαμπάναγα), το Τραγανό και τα άλλα χωριά, η ΕΠΟΝ σημείωσε σπουδαία πολιτιστική και αντιστασιακή δραστηριότητα.

Στην Ανδραβίδα ο ΕΑΜίτης δάσκαλος Τάσος Παπαδάτος δημιούργησε τον πρώτο πυρήνα την ΕΠΟΝ, οργανώνοντας πρώτα δύο νεολαίους: τον Ντίνο Βαρβαρέσο και τον Δημήτρη Καπετανόπουλο.

Σε λίγο σχηματίστηκε το πρώτο Γραφείο της ΕΠΟΝ Ανδραβίδας από τους: Ντίνο Βαρβαρέσο Α Γραμματέα, Δημήτρη Καπετανόπουλο Β Γραμματέα, Χρήστο Γκουτζουρή, Ντίνο Γώτη, Νίκο Δημάκη και Χρήστο Καπατσούλια.

Στις αναμνήσεις του από την Εθνική Αντίσταση, ο Ντίνος Βαρβαρέσος Α Γραμματέας της ΕΠΟΝ Ανδραβίδας, αναφέρει σχετικά με την ένταξη του στο αντιστασιακό κίνημα: « Η πρώτη στιγμή και η πρώτη αποκάλυψη, η πρώτη μύηση έγινε από το παλιό δάσκαλο μου Τάση Παπαδάτο. Μαζί με κάποιον άλλον, βρεθήκαμε στο γραφείο του Δημοτικού μας Σχολείου, νύχτα βέβαια, και εκεί έγινε το μυστήριο. Μυηθήκαμε στο κίνημα Εθνικής Αντίστασης. Ορκιστήκαμε. Και το καρδιοχτύπι, η συγκίνηση, τα καινούρια που μας εμπιστεύτηκε ο δάσκαλος μεσ’ στο σκοτάδι και τη σιωπή του περιβάλλοντος, μας μετέφεραν αιώνες πίσω, κι’ ένιωσα σαν …φιλικός».

Στο αδημοσίευτο αρχείο του ο αντιστασιακός Δημήτρης Καπετανόπουλος, Β Γραμματέας της ΕΠΟΝ Ανδραβίδας και στην απελευθέρωση φρούραρχος του ΕΛΑΣ, σημειώνει : «Η οργάνωση μας έγινε μια από τις καλύτερες οργανώσεις του νομού Ηλείας.

Με πλούσια δράση σε όλους τους τομείς. Στις μαύρες εκείνες μέρες κάναμε ότι μπορούσαμε για να απαλύνουμε το πόνο και τη δυστυχία των συμπολιτών μας, οργανώνοντας λαϊκά συσσίτια και εράνους υπέρ των απόρων. Δημιουργήσαμε και θεατρικό τμήμα για την ψυχαγωγία. Ανεβάζαμε έργα πατριωτικά που να εμψυχώνουν τον κόσμο, στο καφενείο του Αλέξη Τσουραπά που είχε θεατρική σκηνή. Οι εισπράξεις πήγαιναν για τους φτωχούς.

Όποιος δεν είχε λεφτά να πληρώσει το εισιτήριο, την άλλη μέρα γυρίζαμε στις γειτονιές και μας έδιναν αυγά-καλαμπόκι-στάρι-βρώμη και ότι είχε ο καθένας. Το θέατρο μας έδωσε πολλά στο χωριό μας και όλα αυτά χάρις στους ΕΠΟΝίτες ερασιτέχνες ηθοποιούς, ανάμεσα στους οποίους και οι : Ντίνος Βαρβαρέσος, Βασίλης Γρηγορόπουλος, Ντίνος Γώτης, Ντίνος Νταντής, Γιάννης Γκουτζουρής, Φώτης Γκουτζουρής…και φυσικά του λόγου μου, κάτω από την καθοδήγηση του γραμματέα του Δήμου Ανδραβίδας Μιχάλη Μαργαρίτη, που καταγόταν από την Πάτρα.

Και αυτό γινόταν κυριολεχτικά κάτω από την μύτη των Γερμανών, που είχαν εγκατασταθεί, στο διπλανό χωριό, τα Λεχαινά, που απείχαν μόνο 3 χιλιόμετρα από τη δημοσιά».

Η ΕΠΟΝ του Κάμπου κινήθηκε δραστήρια και προσέφερε πολλά στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα.

Η εφημερίδα «ΣΑΛΠΙΣΜΑ» που κυκλοφορούσε το Νομαρχιακό Συμβούλιο της ΕΠΟΝ Ηλείας, στο φύλλο της 5 Νοέμβρη 1943, αναφέρεται στη συμβολή της ΕΠΟΝ, τόσο στην τιμωρία των εθνοπροδοτών, όσο και στην οικονομική ενίσχυση των ανταρτών του ΕΛΑΣ: «…Συνελήφθη στην Αμαλιάδα από άνδρες του εφεδρικού ΕΛΑΣ ένα από τα κεφάλια της αντίδρασης και οδηγήθηκε στην παρά πάνω ελεύθερη περιοχή. Από κει επονίτες τον τράβηξαν προς το Σύνταγμα όπου καθώς μαθαίνουμε έκανε έμπρακτη δήλωση μετανοίας. Στη σύλληψη του συνέβαλε και η ΕΠΟΝ.

-Στη Γαστούνη επονίτες εξυλοκόπησαν ένα ρουφιάνο των Ιταλών κι έναν λωποδύτη πούχε κλέψει έξη οκάδες στάρι. Κατάσχεσαν τα λεφτά πούχε πάρει απ’ το στάρι ο λωποδύτης και τα επέστρεψαν στον κάτοχο τους.

-Στου Σαμπάναγα και Μπουχιώτη έγινε στο πανηγύρι του Αγίου Δημητρίου πλατύς έρανος για την ενίσχυση των οικονομικών της ΕΠΟΝ Κάμπου.

-Η «Φλόγα», εφημερίδα του τομεακού γραφείου της ΕΠΟΝ Κάμπου, "ρουφήχτηκε" κυριολεχτικά απο τους νέους και τις νέες της βόρειας Ηλείας. Πολλοί πατριώτες ζήτησαν να γραφτούν μόνιμοι συνδρομητές.

…Στη Γαστούνη συνελήφθη από επονίτες ύποπτος που βγήκε από το σπίτι κάποιου αντιδραστικού μ’ ‘ένα τράστο στον ώμο.

Η σύλληψη και η εκτέλεση των εξη ΕΠΟΝιτών

Εκτός από τις εθνικοαπελευθερωτικές οργανώσεις, δρούσαν στον Κάμπο και οι συνεργάτες των Γερμανών, "εθελοντικά ελληνικά σώματα", τα ονόμαζε η γερμανική διοίκηση. Ο διερμηνέας των Γερμανών Δ.Κ.....ς από τα Λεχαινά, κατέδωσε ότι η Θεατρική Ομάδα της ΕΠΟΝ Κάμπου θα έπαιζε στην Γαστούνη, με έργο που αναφερόταν στους αγώνες των Ελλήνων στην Επανάσταση του 1821 κατά των Τούρκων και των συνεργατών τους. Ο θίασος είχε συγκροτηθεί με απόφαση του Τομεακού Γραφείου της ΕΠΟΝ Κάμπου Ηλείας, με σκοπό την εκπολιτιστική ανάπτυξη του λαού της υπαίθρου και την διάδοση των σκοπών της ΕΠΟΝ. Τους 6 ΕΠΟΝίτες του θεατρικού θιάσου συνέλαβαν οι ταγματασφαλήτες του Κοκκώνη από τον Πύργο, με τις πληροφορίες που τους είχε δώσει ο καταδότης. Πριν τους εκτελέσουν τους βασάνισαν φρικτά. Στην Λάκκα Χρέπα, οι 6 ήρωες ΕΠΟΝίτες στάθηκαν παλικαρίσια απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα. Στη θέση της εκτέλεσης υπάρχει σήμερα ένα λιτό μνημείο με τα ονόματα των εκτελεσμένων, χωρίς αναφέρει ότι ήταν ΕΠΟΝίτες και ότι εκτελέστηκαν για την αντιστασιακή τους δράση.

Οι εκτελεσμένοι είναι:

1.Ανδρουτσόπουλος Αγγελος του Διονυσίου (ψευδώνυμο Ραμπαγάς) από τα Λεχαινά, ετών 22, μαχητής του ΕΛΑΣ.

2.Σουρανής Ζώης του Νικολάου, από τα Λεχαινά, ετών 20, υπεύθυνος του Θεατρικού Ομίλου και σκηνογράφος.

3.Τσαγκαράκης Βασίλης, από τα Λεχαινά, ετών 28, μαχητής του ΕΛΑΣ.

4.Γενοβέζος Θανάσης, από τα Λεχαινά, μέλος του ΚΚΕ και του ΕΑΜ.

5.Παπαδόπουλος Αλέκος, από την Γαστούνη, ετών 20.

6.Βούλγαρης Νίκος, από την Αμαλιάδα, μέλος του συνεργείου διακίνησης του αντιστασιακού τύπου.

Ανδραβίδα, δεκαετία του '50.

 

Στη φωτογραφία το ιερό του καθεδρικού ναού της Αγίας Σοφίας στην Ανδραβίδα. Το εντυπωσιακό κτίσμα είναι ότι απέμεινε από την τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική μήκους 45 μέτρων, έδρα του Λατίνου επισκόπου Ωλένης. Διακρίνονται ακόμα και τα ίχνη της κλίμακας που οδηγούσε στο μιναρέ, όταν λειτούργησε ως τζαμί κατά την Οθωμανική περίοδο. Η τοιχοποιία του μεγαλοπρεπούς ναού, η οποία αποτελείτο από μεγάλους λαξευτούς πωρόλιθους, έγινε στο διάβα των αιώνων οικοδομικό υλικό πρώτης τάξεως για ιδιωτικές κατοικίες. Στα Λεχαινά μεταφέρθηκε άγνωστος αριθμός κιόνων από γρανίτη, σύμφωνα με την ζώσα προφορική παράδοση. Η Αγία Σοφία ανήκε στο Τάγμα των Δομινικανών μοναχών και έχει κοινή μορφολογία με την Παναγία της Ίσοβας, τον ναό στο Ζάρακα και την Αγία Παρασκευή της Χαλκίδας. Κατά την διάρκεια του Αγώνα της Ανεξαρτησίας του 1821, η Αγία Σοφία οχυρώθηκε από τον Καπετάν Κωνσταντή Παπαδημητρόπουλο (Ανδραβιδιώτη) και χρησίμευσε στην άμυνα των επαναστατών κατά των επιδρομέων Οθωμανών της Πάτρας.

Στα αριστερά της φωτογραφίας διακρίνονται τα κλαριά του αιωνόβιου πλάτανου, ο οποίος χρονολογείται από την εποχή των Λατίνων ευγενών και του Πρίγκιπα, οι οποίοι είχαν έδρα τους την Ανδραβίδα.

8 Iουνίου 1948. Μάχη Λεχαινών-Ανδραβίδας-Καβασίλων.

Στις 4 το πρωί της 8ης Ιούνη 1948, τμήμα ανταρτών του Αρχηγείου Αχαΐας-Ηλείας δύναμης δύο λόχων με διοικητές τους Δημήτρη Πετρόπουλο (Ζαχαριά) και Νικήτα Πολυκράτη και ο λόχος Πολιτοφυλακής με επικεφαλής τον Κώστα Μπασακίδη αντισυνταγματάρχη - διοικητή του Αρχηγείου και το Τάγμα Καμαρινού ( τρεις λόχοι πεζικού και μια πολυβολαρχία) επιτέθηκαν στις βάσεις του κυβερνητικού στρατού στα Λεχαινά, την Ανδραβίδα και τα Καβάσιλα.

"Κύριος στόχος ήταν τα Λεχαινά, κέντρο της αμυντικής διάταξης των κυβερνητικών στο βορειοδυτική Πελοπόννησο, επί της σιδηροδρομικής γραμμής και του δημόσιου δρόμου. Σε μικρή απόσταση υπήρχαν στρατοπεδευμένες μόνιμες δυνάμεις του αντιπάλου, σε Πάτρα, Αμαλιάδα και Πύργο", αναφέρει σε συνέντευξη του στον γράφοντα το στέλεχος του Δ.Σ.Ε Αριστείδης Καμαρινός.

Γύρω από τις τρεις αυτές κωμοπόλεις είχε σχηματιστεί κλοιός με ενέδρες από άλλα τμήματα του Δημοκρατικού Στρατού για να αντιμετωπίσουν τα κυβερνητικά μηχανοκίνητα τμήματα σε περίπτωση που έσπευδαν για βοήθεια των αμυνομένων, από Πάτρα, Χαλανδρίτσα, Πύργο, Γαστούνη και Αμαλιάδα. Την Ανδραβίδα και τα Καβάσιλα θα χτυπούσαν οι λόχοι Νικήτα και Ζαχαριά.

Τη γενική διεύθυνση της επιχείρησης είχε ο επιτελάρχης του Αρχηγείου Πελοποννήσου συνταγματάρχης Κώστας Κανελλόπουλος.

Πορεία από τα βουνά στον κάμπο

Ανάμεσα στ' άλλα γράφει ο επιτελάρχης Κώστας Κανελλόπουλος στην έκθεση προς το Γενικό Αρχηγείο Πελοποννήσου για τη μάχη : " ...Η εκκίνησις έγινε από το Σανταμέρι, μεταξύ Γάλαρου-Πόρτες 10 ώρες μακριά από τις βάσεις του εχθρού, για την επιτυχία του αιφνιδιασμού πράγμα που πέτυχε πέρα για πέρα....

Στο κάμπο ο λαός έμεινε κατάπληκτος από το τόλμημα αυτό των ανταρτών, στη μάχη τα τμήματα έδειξαν την συνηθισμένη μαχητικότητα και ανώτερη ακόμα που τα οχυρά του εχθρού απεδείχθη ότι είναι ανίκανα να τον υπερασπίσουν.

Οι νεκροί στη πλειοψηφία είναι Χίτες, μερικοί χωροφύλακες και δύο ενωμοτάρχες. Έμεινε το κτίριο της αστυνομίας το οποίο θα έπεφτε εάν είχαμε μια ώρα καιρό..."

Προσέγγιση των στόχων

Η κύρια δύναμη των ανταρτών μπήκε στη πόλη των Λεχαινών από βορειοανατολικά, μαζί με τη διοίκηση του Τάγματος. Η συνολική δύναμη των επιτιθεμένων έφτανε τους 250. Πριν την επίθεση, ομάδες ελευθέρων σκοπευτών, έκοψαν με σαμποτάζ την τηλεφωνική γραμμή, προς την κατεύθυνση της Μανωλάδας.

Οι αντάρτες που προσέγγισαν τα Λεχαινά από την κατεύθυνση της Ανδραβίδας, έγιναν αντιληπτοί από αγρότες (Ν.Κάτσαρης) που διανυκτέρευαν στα μετόχια, στη περιοχή του Αι-Γιάννη, αλλά κανείς δεν πρόδωσε τις κινήσεις τους στους χωροφύλακες ή τον στρατό.

Η διοίκηση των ανταρτών, είχε στα χέρια της λεπτομερή τοπογραφικά σχεδιαγράμματα των στόχων μέσα στην πόλη, τα οποία είχαν σχεδιάσει αντάρτες καταγόμενοι από την περιοχή, σε συνεργασία με τα Κέντρα Πληροφοριών της περιοχής.

Μαζί με τα μάχιμα τμήματα, στην επιχείρηση πήρε μέρος ο λόχος Πολιτοφυλακής του Αρχηγείου Αχαΐας-Ηλείας υπό την διοίκηση του καπετάν Φλώρου, και η υποδειγματική ομάδα της Δημοκρατικής Νεολαίας υπό το Μίμη Φουσκαρίνη από την Ανδραβίδα, υπεύθυνο για την νεολαία του Αρχηγείου Αχαΐας-Ηλείας.

Λεχαινά

Αρίστος Καμαρινός διοικητής του 2ου Τάγματος Ταυγέτου:

« Η κύρια αποστολή στα Λεχαινά είχε ανατεθεί στο τάγμα μου, που με όλες του τις δυνάμεις χτύπησε τα φυλάκια του κυβερνητικού στρατού που είχαν εγκατασταθεί σε δέκα τσιμεντένια οχυρά, τα οποία είχαν κατασκευαστεί στο κέντρο και στην περιφέρεια της πόλης.

Η επίθεση και στις τρεις αυτές κωμοπόλεις άρχισε ακριβώς τη στιγμή που είχε καθοριστεί, παρ' όλο που διανύσαμε μεγάλες αποστάσεις, με σύντονη νυχτερινή πορεία. Αυτό ήταν το πρώτο μεγάλο μας επίτευγμα σ' αυτή τη μάχη, πέτυχε ο αιφνιδιασμός του αντιπάλου και έτσι μέσα σε λίγες ώρες μπορέσαμε να καταλάβουμε στα Λεχαινά τα 9 από τα 10 οχυρά, που υπερασπίζονταν χωροφύλακες και ΜΑΥδες, κράτησε μόνο το οχυρό της Υποδιοίκησης Χωροφυλακής, στο οποίο συγκεντρώθηκαν και όσοι διασώθηκαν από τα άλλα οχυρά που καταλήφθηκαν.

Όταν διατάχθηκε υποχώρηση των τμημάτων μας, μισή ώρα μετά τη λήξη του καθορισμένου ωφέλιμου χρόνου επίθεσης, την 8.30 πρωινή, οι εγκλωβισμένοι στο οχυρό, εξακολουθούσαν να αμύνονται μέσα στα Λεχαινά, εκτός από το οχυρό της Υποδιοίκησης Χωροφυλακής ήταν και μερικοί ελεύθεροι σκοπευτές χωροφύλακες, που είχαν εγκατασταθεί σε ταράτσες κτιρίων, κοντά στα φυλάκια του Αγίου Δημητρίου και Μπρέζα.

Αν είχαμε μια ώρα ακόμη η επιτυχία μας θα ήταν απόλυτη, θα γινόταν και πλήρης εκμετάλλευση της στρατιωτικής μας επιτυχίας τόσο σε πολεμικό υλικό όσο και σε εφόδια.

Ο αντίπαλος είχε μεγάλες απώλειες σε νεκρούς και τραυματίες. Εμείς είχαμε 6 νεκρούς, 10 τραυματίες και 6 αιχμαλώτους.

Το Τάγμα μου είχε 2 νεκρούς, τους Παν.Κωσταράκο και τον Γιώργο Δεμίρη, από το χωριό Αετός της Άνω Μεσσηνίας, που σκοτώθηκε κατά την υποχώρηση μας από τα Λεχαινά, κοντά στο χωριό Πόρτες, από σφαίρα αεροπλάνου.

Θυμάμαι και όλα όσα μεταδίδονταν την επόμενη ημέρα της μάχης από το Ραδιοφωνικό Σταθμό της Αθήνας και όσα ευτράπελα έγραψαν οι Αθηναϊκές και οι τοπικές εφημερίδες, σχετικά με την κατάληψη των τσιμεντένιων οχυρών, για τα νέα όπλα που χρησιμοποίησαν οι αντάρτες, τα οποία τους εστάλησαν αεροπορικώς από τη Σοβιετική Ένωση!

Στην πραγματικότητα τα «νέα μας όπλα» ήταν τα οπλοπολυβόλα μας, που με τις συγκεντρωτικές ριπές τους, (2-3 οπλοπολυβόλα που έβαλαν ταυτόχρονα στο ίδιο σημείο του οχυρού για αρκετό διάστημα, άνοιγαν στο οχυρό μικρές τρύπες, που σιγά-σιγά διευρύνονταν κι έτσι, από τις τρύπες αυτές έπεφταν μέσα στο οχυρό οι χειροβομβίδες που έριχναν άλλοι αντάρτες, οι οποίοι είχαν πλησιάσει την οχυρωμένη θέση. Αυτά ήταν τα νέα όπλα μας τα οποία τα είχαμε καταλάβει βέβαια από προηγούμενες επιχειρήσεις..."

Διάρκεια επιχείρησης

Η μάχη διήρκεσε 41/2 ώρες, από τις 4 τα ξημερώματα μέχρι τις οκτώμισι το πρωί, οπότε οι αντάρτες συμπτύχθηκαν όταν απειλήθηκαν πλευρικά από μηχανοκίνητα τμήματα του κυβερνητικού Στρατού, που ήρθαν από Πύργο και Πάτρα.

Απόσπασμα από την περιγραφή της μάχης των Λεχαινών από τον υποστράτηγο του κυβερνητικού στρατού Αλ.Τσιγγούνη.

"Δύναμις 300 περίπου ανταρτών επετέθη ταυτοχρόνως εναντίον των Λεχαινών, της Ανδραβίδας και των Καβασίλων με την κύριαν προσπάθειαν προς Λεχαινά...Ο Διοικητής... της Τ.Σ.Ε.Π πληροφορηθείς περί της επιθέσεως την 7.30 πρωινήν ώραν διέταξεν ίνα λόχος του εν Πύργω 21 Τ.Ε μετά του Ουλαμού τεθωρακισμένων σπεύσουν προς Λεχαινά, έτερος λόχος προς Χάβαρι...

Άλλος λόχος μετά Ουλαμού τεθωρακισμένων εκινήθησαν επ' αυτοκινήτων προς Γάλαρος-Ρουπάκι-Προστοβίτσα...Ετερος λόχος επιβιβασθείς εκτάκτου αμαζοστοιχίας εκινήθη προς Λεχαινά... Αι δυνάμεις αύται κινηθείσαι προς Μπόρσι επετέθησαν εναντίον των ανταρτών.

Η μάχη διήρκεσε μέχρι της 20.30 ώρας, ότε διεκόπη λόγω σκότους, οι δε αντάρτες διεσκορπίσθησαν εντός παρακείμενου δάσους... Η αεροπορία επεμβάσα καθ' όλην την ημέραν δεν έσχε σοβαρά αποτελέσματα λόγω του κεκαλυμμένου του εδάφους υπό σιτηρών και θάμνων. Αι απώλειαι των ημετέρων ήσαν 13 οπλίται, δύο χωροφύλακες και 18 ΜΑΥ νεκροί και 10 στρατιώται και 4 χωροφύλακες τραυματίαι..."

Ανδραβίδα

Την επίθεση στην Ανδραβίδα ενήργησαν τμήματα του Αρχηγείου Αχαίας-Ηλείας, με δύο λόχους(Ζαχαριά και Νικήτα).

Η επίθεση ξεκίνησε στις 4 το πρωί της 8ης Ιουνίου 1948. Τμήματα σαμποτέρ διείσδυσαν στο κέντρο της πόλης και απέκοψαν την επικοινωνία των εξωτερικών φυλακίων με την υποδιοίκηση Χωροφυλακής και τα οχυρωμένα σπίτια. Μέσα σε λίγη ώρα όλα τα εξωτερικά φυλάκια έπεσαν, οι Μάυδες και οι εθνοφύλακες παραδόθηκαν,ενώ ελάχιστοι κατάφεραν να διαφύγουν προς το δυτικό τμήμα της πόλης και να κρυφτούν στα κτήματα.

Κριτική στη μάχη

"Η αεροπορία άρχισε από τις πρώτες ώρες τις αναγνωριστικές πτήσεις. Το 2ο Ταγμα βάδισε καλά, εκ του δρομολογίου που του υποδείχτηκε και δεν πιέστηκε καθόλου, ούτε από τον εχθρό που μας ακολουθούσε, ούτε από την αεροπορία.

Είχε μόνο ένα εχθρό από την αεροπορία.

Το Αρχηγείο Αχαΐας: Ο λόχος του Νικήτα, καίτοι είχε συμπτυχθεί μια ώρα ενωρίτερα, εβράδυνεν εις την πορεία καθηλωθείς κατ' επανάληψη γιατί εβάδιζε επάνω στο δρόμο που ήλεγχε η αεροπορία.

Το ίδιο συνέβη και με το λόχο Ζαχαριά. Η αεροπορία ανεκάλυψε τα τμήματα Νικήτα-Ζαχαριά (από έλλειψη μέτρων ασφαλείας κίνησης των ανδρών), τα καθήλωσε και ο εχθρός επετέθη από πολλά σημεία.

Ο εχθρός με την αεροπορία ενήργησε σφοδρές επιθέσεις χωρίς προηγούμενο, με 3, 4, και 5 αεροπλάνα. Το σοβαρότερο ήταν ότι τα τμήματα είχαν εγκαταλείψει τις θέσεις μάχης γιατί είχαν πάρει διαταγή συμπτύξεως όταν η αεροπορία άρχισε να πολυβολεί και να ρίχνει καταιγιστικά ρουκέτες..."

Από την έκθεση του επιτελάρχη του Δ.Σ.Π αντισυνταγματάρχη Κώστα Κανελλόπουλου προς το Αρχηγείο του Δ.Σ.Π.

Γιατί έγινε η επιχείρηση;

Πολλά έχουν κατά καιρούς γραφτεί για τους λόγους που ο Δ.Σ.Π αποφάσισε το καλοκαίρι του 1948 μια σειρά επιθέσεις στη παραλιακή ζώνη της Πελοποννήσου.

Πριν κάποια χρόνια, διάβασα σε έκδοση του Δήμου Λεχαινών, με τίτλο «Ο Δήμος Μυρτουντίων και τα Λεχαινά» ότι την επίθεση του Δ.Σ.Π προκάλεσαν "κάποιοι" για να ξεκαθαρίσουν τις προσωπικές τους διαφορές με κάποιους άλλους.

Συγκεκριμένα γράφει ο συγγραφέας του βιβλίου στη σελίδα 159: «Αλλά και κάποιοι άλλοι τότε, με αμφιλεγόμενους ρόλους, προκάλεσαν την επίθεση των ανταρτών στα Λεχαινά και έβγαλαν από τη μέση το πρόσωπο που ήθελαν(σ.σ. τον πρόεδρο Σαράντη Σαραντόπουλο), χρέωσαν το γεγονός στους αντάρτες και αφού έγειραν προς τους νικητές επένδυσαν για αργότερα , με τον ύποπτο ρόλο τους...»

Χωρίς να καταφύγω σε εύκολους χαρακτηρισμούς για την αλήθεια η όχι των γραφομένων από τον συγγραφέα, θα προσπαθήσω να απαντήσω σε ερωτήματα που στο βιβλίο μένουν αναπάντητα.

Πρώτο ερώτημα: Τι ώθησε το Δ.Σ.Π να πραγματοποιήσει μια επίθεση τόσο μακριά από τα βάσεις του, που ήταν στις ορεινές περιοχές του Μωρηά;

Την απάντηση μας τη δίνει ο επιτελάρχης του Δ.Σ.Π αντισυνταγματάρχης Κώστας Κανελλόπουλος στο διάλογο που είχε, με τον ταγματάρχη Αρίστο Καμαρινό : «Όπως έχει διαμορφωθεί η κατάσταση στην περιοχή μας, μου είπε ο Κανελλόπουλος, ή θα πρέπει να αναστείλουμε προσωρινά την επιθετική μας τακτική (εκτός βέβαια από τις περιπτώσεις που το Γενικό Αρχηγείο (ΓΑ) θα μας διατάξει να επιτεθούμε σε ορισμένες εχθρικές βάσεις για λόγους αντιπερισπασμού), ''να σταυρώσουμε δηλαδή τα χέρια'' και να περιμένουμε ώσπου να μας εφοδιάσει το Γ.Α με πυρομαχικά, ή « να βαρέσουμε γροθιά στο μαχαίρι», χτυπώντας μεγάλες βάσεις του εχθρού, έστω και αν έχουμε μικρές πιθανότητες επιτυχίας, ή, τέλος, να διεισδύσουμε σε παραλιακές περιοχές της Πελοποννήσου, για να χτυπήσουμε μικρά τμήματα του κυβερνητικού στρατού, της χωροφυλακής και των ΜΑΥδων, οπότε όμως θα έχουμε ελάχιστες πιθανότητες επιτυχίας, αφού θα είναι δύσκολο να επιτευχθεί αιφνιδιασμός του εχθρού και ο «ωφέλιμος χρόνος επίθεσης» θα είναι, αναγκαστικά, ελάχιστος, λόγω των μεγάλων αποστάσεων που θα πρέπει να διανύσουν τα τμήματα μας κατά την υποχώρηση τους προς τις ελεύθερες περιοχές».

Η επίθεση λοιπόν σε Ανδραβίδα, Λεχαινά και Καβάσιλα έγινε για τους λόγους που περιγράφει ο πλέον αρμόδιος από πλευράς ανταρτών, επιτελάρχης του Αρχηγείου Πελοποννήσου Κ. Κανελλόπουλος, την εξεύρεση δηλαδή πολεμικού υλικού.

Αρίστος Καμαρινός

Για το ίδιο θέμα ο Αρίστος Καμαρινός σημειώνει: «Λίγες μέρες μετά την συζήτηση μου αυτή με τον Κανελλόπουλο, με διαταγή του Αρχηγείου Πελοποννήσου, πραγματοποιήσαμε μια επιθετική ενέργεια στα Λεχαινά, Ανδραβίδα και Καβάσιλα, γειτονικές κωμοπόλεις στην παραλιακή περιοχή της Δυτικής Ηλείας.

Ήταν μια επιχείρηση κυριολεκτικά παράτολμη. Είχαμε στη διάθεση μας ωφέλιμο χρόνο επίθεσης μόνο 4 ώρες και η υποχώρηση μας, ακόμα και σε πλήρη επιτυχία μας, θα ήταν πολύ δύσκολη, λόγω της μεγάλης μας κόπωσης από τις πολύωρες πορείες που θα έπρεπε να κάνουμε για να φτάσουμε από την περιοχή Ερυμάνθου στη πεδινή Ηλεία, όπου βρίσκονταν αυτές οι βάσεις, σε συνθήκες δηλαδή τόσο δυσμενείς που, αν ο αντίπαλος είχε υψηλό ηθικό και μαχητικότητα μπορούσε να μας φέρει σε πολύ δύσκολη θέση με τις δυνάμεις που θα κινητοποιούσε, οδικώς και σιδηροδρομικώς, από Πάτρα, Χαλανδρίτσα, Πύργο, Αμαλιάδα, κ.τ.λ».

Δημήτρης Ζαφειρόπουλος

Τις ίδιες εκτιμήσεις με τους Κανελλόπουλο και Καμαρινό, για την τακτική που ακολουθούσε ο Δ.Σ.Π το 1948, κάνει από την πλευρά του ο στρατηγός του Κυβερνητικού Στρατού Δημήτριος Ζαφειρόπουλος αναφερόμενος στη κατάσταση που επικρατούσε στη Πελοπόννησο: «Αι επιτυχίαι αύται (σ.σ των ανταρτών) ωφείλοντο εις την καλήν τακτικήν, την οποίαν εφήρμοσε το Αρχηγείον Πελοποννήσου (σ.σ του Δ.Σ.Π) και η οποία εστηρίζετο εις την κίνησιν, την επίθεσιν, την συνεχήν προσβολήν και εις την κατανόησιν υπο στελεχών και μαχητών ότι αι δυσκολίαι του εφοδιασμού εις οπλισμόν, πυρομαχικά και τρόφιμα θα επιλυθούν δια του αγώνος".

Στην φωτογραφία η διοίκηση της 3ης Μεραρχίας του ΔΣΕ Πελοποννήσου.

Από αριστερά, Βαγγέλης Ρογκάκος συνταγματάρχης-πολιτικός επίτροπος, Στέφανος Γκιουζέλης υποστράτηγος-στρατιωτικός διοικητής, Κώστας Κανελλόπουλος συνταγματάρχης-επιτελάρχης.

Λιγότερα

"The Sacred War" - The Alexandrov Red Army Choir (1942)

https://youtu.be/X4hoic1o75M?si=ucSve0DzyHlqr9MX

12 Ιούλη 1944: Το μπλόκο της Ανδραβίδας

 

12 Ιούλη 1944 :Το μπλόκο της Ανδραβίδας

       του Περικλή Καπετανόπουλου

 

Θα προσπαθήσω να δώσω μια μικρή εικόνα των γεγονότων της εποχής, όπως προκύπτει από τις διηγήσεις αυτοπτών και αυτήκοων μαρτύρων.

 

Το καλοκαίρι του 1944, ο πόλεμος είχε πάρει το δρόμο προς το τέλος του. Φαινόταν καθαρό πως ναζιστική Γερμανία είχε χάσει οριστικά το παιχνίδι. Στην πατρίδα μας ο ΕΛΑΣ, είχε περάσει στην αντεπίθεση περιορίζοντας τους Γερμανούς στα αστικά κέντρα και απελευθερώνοντας το 80% του ελληνικού εδάφους.

 

Στην Πελοπόννησο, οι Γερμανοί είχαν κλειστεί στις πόλεις και στην ύπαιθρο κυριαρχούσε ο ΕΛΑΣ. Οι αντάρτες του 12ου  συντάγματος ΕΛΑΣ έφταναν μέχρι, τα "κράσπεδα" της Ανδραβίδας,  το Τραγανό και τον Αη – Γιώργη. Το 3ο Τάγμα του 12ου  συντάγματος είχε απλωθεί σε όλο το χώρο της βόρειας και ημιορεινής Ηλείας στήνοντας ενέδρες και παρενοχλώντας τους Γερμανούς κατακτητές.

 

 

Οι αντιστασιακές οργανώσεις ΕΑΜ-ΕΠΟΝ εφεδρικού ΕΛΑΣ και της Εθνικής Αλληλεγγύης είχαν αγκαλιάσει τα χωριά του κάμπου.

 

Στην Ανδραβίδα, από τον χειμώνα του 1941, με πρωτοβουλία της ΚΟΒ του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ελλάδας (ΚΚΕ) ιδρύθηκαν τα λαϊκά συσσίτια. Ψυχή στην υπόθεση αυτή ήταν ο μπάρμπα – Νιόνιος Γιαννακούλιας, στέλεχος του ΚΚΕ. Με την βοήθεια των Ανδραβιδαίων, πλούσιων και φτωχών, έγινε δυνατό να λειτουργήσουν για αρκετό διάστημα τα συσσίτια, και να συντηρηθούν τα παιδάκια, οι γέροι και όλοι όσοι είχαν ανάγκη βοήθειας και ακόμα να βοηθήσουν τα πιο φτωχά χωριά.

 

Στην οργάνωση του ΕΑΜ μπήκε η πλειοψηφία των κατοίκων του χωριού και πήρε μέρος στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα, ιδιαίτερα η ΕΠΟΝ, που αγκάλιασε το σύνολο της νεολαίας, την καθοδήγησε, την μόρφωσε, της έδωσε τη δυνατότητα για πολιτιστική δημιουργία, για γνώση και προκοπή.

 

Το Μπλόκο

 

Στις 12 Ιούλη του 1944, οι Γερμανοί και οι ντόπιοι ταγματασφαλίτες έκαναν μπλόκο με στόχο να εξοντώσουν το αντιστασιακό κίνημα της Ανδραβίδας. Έζωσαν νύχτα ακόμα το χωριό, έκλεισαν όλες τις εξόδους και άρχισαν (Γερμανοί και ταγματασφαλίτες συνεργάτες τους) να κάνουν συλλήψεις.

 

Χτυπούσαν τις πόρτες, έβριζαν, κλωτσούσαν, έπαιρναν σέρνοντας τους κατοίκους, νέους, γέρους, γριές, παιδιά, άνδρες και τους οδηγούσαν στην εκκλησία των Ταξιαρχών. Άλλοι ταγματασφαλίτες είχαν αφοσιωθεί στο πλιάτσικο και έγδυναν κυριολεκτικά τα σπίτια, αφαιρώντας κάθε πολύτιμο αντικείμενο.

 

Μια ξεχωριστή ομάδα ταγματασφαλιτών, με επικεφαλής ενα ντόπιο συνεργάτης των Γερμανών πήγε κατευθείαν στο κτήμα του Νιόνιου Γαννακούλια. Ο μπάρμπα – Νιόνιος εκείνη την ώρα έκοβε καπνό και ήταν έτοιμος να φύγει για να συναντήσει το σύνδεσμο που τον περίμενε στη σταφίδα του Κονταλή, για να τον οδηγήσει στην έδρα του 3ου  τάγματος του ΕΛΑΣ και τον αντιστασιακών οργανώσεων της περιοχής, να αναλάβει την καθοδήγηση του τάγματος.

 

Η ώρα πλησίαζε 4.30 τα ξημερώματα.

 

Οι ταγματασφαλίτες, σαν ντόπιοι που ήταν κατευθύνθηκαν στο πίσω μέρος του σπιτιού χωρίς να χτυπήσουν από μπρος, και χωρίς να γίνουν αντιληπτοί.

 

«Νιόνιο», είπε ο ταγματασφαλίτης , «έλα μαζί μας, δεν σε θέλουμε τίποτα σοβαρό».

 

Ο μπάρμπα Νιόνιος σηκώθηκε ήρεμος, ατάραχος, φώναξε τη γυναίκα του και παίρνοντας τον μικρό γιο του στην αγκαλιά ξεκίνησε περικυκλωμένος από τους προδότες για την εκκλησία των Ταξιαρχών. Εκεί αρχίζουν, σιγά – σιγά, να μαζεύουν όλο το χωριό που κλαίγοντας και φωνάζοντας σαν αλαφιασμένο κοπάδι που οσμίζεται το κακό, προσπαθούσε να ξεφύγει από τους ταγματασφαλίτες.

 

Οι ώρες περνούσαν αργά. Οι Γερμανοί αξιωματικοί, μαζί με ντόπιο συνεργάτη τους επικεφαλής των ταγματασφαλιτών, παρακολουθούσαν το μάζεμα των κατοίκων, έδιναν οδηγίες, φώναζαν να κάνουν πιο γρήγορα.

 

Έπρεπε να τελειώνουν το φοβερό τους έργο όσο ήταν καιρός γιατί φοβούνταν τον εκδικητή ΕΛΑΣ. Αν και βρίσκονταν καταμεσής στον κάμπο, διέθεταν τεράστιες δυνάμεις (πολυβόλα αυτοκίνητα) και είχαν δίπλα τους στρατιωτικές γερμανικές βάσεις των Λεχαινών και της Γαστούνης.

 

Γύρω στις 10 το πρωί είχαν τελειώσει το μάζεμα Ανδραβιδαίων. Ο ήλιος είχε ανέβει ψηλά και έκαιγε δυνατά κάνοντας πιο δύσκολο το μαρτύριο του συγκεντρωμένου κόσμου.

 

Οι τσολιάδες παρατάχθηκαν με τα πολυβόλα μπροστά στο σπίτι του παπά Σωτήρη και έστρεψαν τις κάνες τους πάνω στον κόσμο, με διαταγή των Γερμανών άρχισε η διαδικασία της υπόδειξης των Ανδραβιδαίων που έπρεπε να πληρώσουν με τη ζωή τους, γιατί στάθηκαν πατριώτες, όταν κάποιοι άλλοι, ελάχιστοι ευτυχώς, έγιναν εφιάλτες.

 

 

Ο επικεφαλής των ταγματασφαλιτών, αρχίζει να προχωρά μέσα στο πλήθος και να διαλέγει τα θύματά του. Πρώτα στάθηκε στον μπάρμπα – Νιόνιο που στεκόταν ήρεμος, με μια γαλήνια έκφραση στο πρόσωπό του, με το κεφάλι ψηλά, κοιτάζοντας στα μάτια τον προδότη.

 

«Αυτόν», φώναξε.

 

Οι Γερμανοί έπιασαν τον μπάρμπα Νιόνιο και τον ξεχώρισαν από τους άλλους. Έπειτα ο προδότης υπέδειξε τον ΕΠΟΝίτη Τάκη Συνοδινό και τον πατριώτη Παναγιώτη Μπάτικα. Δεν μπόρεσαν να συλλάβουν τα πλέον δραστήρια στελέχη της ΕΠΟΝ Ντίνο Βαρβαρέσο και Δημήτρη Καπετανόπουλο, από τα πρώτα ονόματα που είχε η κατάσταση των συλλήψεων. Ο πρώτος μπόρεσε να κρυφτεί σε σπίτι στα Καψαλαίκα και ο δεύτερος βρέθηκε εκτός του κλοιού του μπλόκου στο Μπράτι, στο αλώνι του Ζαχαρόπουλου

 

Με τον ίδιο τρόπο οι Γερμανοί πήραν και τους άλλους δυο και τους έβαλαν ξεχωριστά. Η ώρα είχε φτάσει 10.30 το πρωί.

 

Ο αρχιταγματασφαλίτης γύρισε στους Γερμανούς αξιωματικούς, συνεννοήθηκε και έπειτα έδωσε την εντολή να ξεκινήσουν οι ταγματασφαλίτες μαζί με τους τρεις: Νιόνιο Γαννακούλια, μέλος του Αχτιδικού Γραφείου Κάμπου του ΚΚΕ, από τα ιδρυτικά μέλη του ΕΑΜ, Τάκη Συνοδινό, ΕΠΟΝίτη, από τους πιο δραστήριους, Παναγιώτη Μπάτικα, τίμιο πατριώτη, για το νεκροταφείο της Αγίας Παρασκευής.

 

Ο μπάρμπα Νιόνιος έδωσε τον τρίχρονο γιο του, Κώστα, στη γυναίκα του και της είπε: «Κουράγιο Σπυριδούλα, μη φοβάσαι, να προσέχεις τα παιδιά».

 

Με τα χέρια δεμένα πίσω, οι πατριώτες βαδίζουν το δρόμο της θυσίας και τιμής, περνώντας στην ΑΘΑΝΑΣΙΑ.

 

 

Οι ταγματασφαλίτες τους χτυπούν να τους σπάσουν το ηθικό.

 

Η ώρα φτάνει 10.45 το πρωί.

 

Η φάλαγγα φτάνει στο νεκροταφείο, οι τρεις πατριώτες οδηγούνται από την πόρτα της Αγίας Παρασκευής, ακριβώς στην είσοδο.

 

Οι Γερμανοί πήραν θέση εκεί που σήμερα είναι η βενζίνη, ενώ το εκτελεστικό απόσπασμα πήρε θέση λίγα μέτρα πιο μακριά από την πόρτα, στη δεξιά άκρη του δρόμου που πάει στα Λεχαινά.

 

Οι τρεις μελλοθάνατοι πατριώτες δεν έχασαν την ψυχραιμία τους. Έσπασαν ό,τι πολύτιμο είχαν επάνω τους (ρολόγια, κλπ), έσκισαν τα πουκάμισά τους και τα ρούχα τους για να μη τα πλιατσικολογήσουν οι προδότες και στάθηκαν με το κεφάλι ψηλά, σίγουροι ότι έκαναν σωστά το στερνό τους χρέος σαν ΕΛΛΗΝΕΣ γνήσιοι απόγονοι των αγωνιστών του 1821.

 

Οι πρόγονοί μας, τότε, πολέμησαν τους Τούρκους, τους Αιγύπτιους και τους ντόπιους συνεργάτες τους, Νενέκηδες, τώρα τούτοι εδώ πολέμησαν αντρίκεια τους Ιταλούς, Γερμανούς, Βούλγαρους και τους προδότες ταγματασφαλίτες συνεργάτες τους.

 

Ώρα 11 το πρωί.

 

Τα γερμανικά όπλα που κρατούσαν οι ταγματασφαλίτες υψώθηκαν στο «επί σκοπόν», που διέταξε ο αρχιταγματασφαλίτης. Οι πατριώτες φώναξαν: «Ζήτω το ΕΑΜ! Ζήτω η ΕΛΛΑΔΑ! Ζήτω το ΚΚΕ!!».

 

Το «πυρ» ακούστηκε και οι κάνες ξέρασαν το θάνατο στα στήθια των ηρώων της Εθνικής Αντίστασης: Νιόνιου Γαννακούλια, Τάκη Συνοδινού, Παναγιώτη Μπάτικα, που πέφτουν πλημμυρισμένοι στο αίμα.

 

Ο Τάκης Συναδινός, όμως, γερό παλικάρι, δεν έχει πεθάνει. Αν και βαριά τραυματισμένος καταφέρνει να ανασηκωθεί, ακουμπώντας στην πόρτα του νεκροταφείου και με όση δύναμη είχε απομείνει φώναξε: «Τρέμετε προδότες, ο ΕΛΑΣ θα εκδικηθεί το θάνατό μας και τότε αλίμονό σας».

 

Οι προδότες σκύλιασαν και άφρισαν από το κακό τους και ο αρχιπροδότης πυροβόλησε και αποτέλειωσε τον Τάκη Συνοδινό.

 

Έτσι πέθαναν παλικαρίσια οι τρεις ήρωες Ανδραβιδαίοι, από τα βόλια εκείνων που πρόδωσαν την πατρίδα τους και ορκίστηκαν πίστη στον Χίτλερ.

 

Ήταν 11 το πρωί της 12 Ιούλη 1944.

 

Στο μεταξύ, τα γυναικόπαιδα που κρατούσαν στον Άγιο Ταξιάρχη, ακούγοντας τους πυροβολισμούς ξεχύθηκαν προς το νεκροταφείο.

 

 

Όταν έφτασαν, οι γερμανοί και οι ταγματασφαλίτες τα είχαν μαζέψει και είχαν φύγει. Έτσι, οι συγγενείς των σκοτωμένων, μαζί με όλους τους χωριανούς σήκωσαν τους σκοτωμένους σε ό,τι βρέθηκε κείνη την ώρα, σε πόρτες, κουρελούδες και τους έθαψαν χωρίς παπά και ψαλτάδες, γιατί ο παπάς  δεν δέχτηκε να ψάλλει την εξόδιο ακολουθία  στους δολοφονημένους από φόβο προς τους ταγματασφαλίτες.

 

Μερικά ονόματα από την Ανδραβίδα της Ηλείας, που έδωσαν τη ζωή τους στη διάρκεια της Εθνικής Αντίστασης και του εμφυλίου, για μια ελεύθερη, ανεξάρτητη και λαοκρατούμενη Ελλάδα.

 

Γιαννακούλιας Νιόνιος – Από τα πρώτα στελέχη του ΚΚΕ. Στέλεχος του ΕΑΜ. Εκτελέστηκε στο Μπλόκο της Ανδραβίδας 12 Ιούλη 1944.

 

Συνοδινός Τάκης – ΕΠΟΝίτης. Εκτελέστηκε στο Μπλόκο της Ανδραβίδας 12 Ιούλη 1944.

 

Μπάτικας Παναγιώτης – ΕΑΜίτης. Εκτελέστηκε στο Μπλόκο της Ανδραβίδας 12 Ιούλη 1944.

 

Παπαδάτος Τάσος – στέλεχος του ΕΑΜ. Δολοφονήθηκε από τους ταγματασφαλίτες το 1944.

 

Τσουραπάς Μανώλης – εκτελέστηκε από τους ταγματασφαλίτες με απαγχονισμό, στο Βαρθολομιό το 1944.

 

Τσάκωνας Παναγιώτης – Ανταρτοεπονίτης της υποδειγματικής ομάδας της ΕΠΟΝ του 3ου τάγματος του 12ου συντάγματος του ΕΛΑΣ. Σκοτώθηκε σε ενέδρα Γερμανών και ταγματασφαλητών στο Γούμερο Χελιδόνι Ηλείας, στις 8 Ιούλη 1944.

 

Γκουτζουρής Μάκης. Πέθανε στη Γερμανία, μετά την απελευθέρωσή του από το στρατόπεδο συγκέντρωσης.

 

Γαλούσης Ανδρέας – από το Μπράτι. Δολοφονήθηκε από τους ταγματασφαλίτες το 1944.

 

Καπετανόπουλος Μπάμπης – Πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση. Αξιωματικός πληροφοριών του ΔΣΕ, στέλεχος του ΚΚΕ. Σκοτώθηκε το 1949, στο χωριό Κλεινδιά, στην ορεινή Ηλεία, σε μάχη με τον κυβερνητικό στρατό.

 

Φουσκαρίνης Μίμης – στέλεχος του ΚΚΕ. Υπεύθυνος της Δημοκρατικής Νεολαίας στην Αχαΐα Ηλεία. Σκοτώθηκε το 1949 κοντά στο Μοναστήρι του Αγίου Σπάτων, στο νομό Ηλείας.

 

Κηπουρός Θανάσης – αντάρτης του ΔΣΕ. Σκοτώθηκε το 1949.

 

Κηπουρός Δημήτρης – αδερφός του Θανάση. Αντάρτης του ΔΣΕ. Σκοτώθηκε το 1949.

 

Στεργίου Ανδρέας. Βαπτιστήρι του Νιόνιου Γιαννακούλια. Διμοιρίτης του ΔΣΕ. Σκοτώθηκε το 1949.

 

Γούργουρας Παναγιώτης. Αντάρτης του ΔΣΕ. Ανήκε σε ομάδα σαμποτέρ. Πιάστηκε αιχμάλωτος και εκτελέστηκε από τον στρατό το 1949.

 

Λάγαρης Χρήστος. Καταδικάστηκε από έκτακτο στρατοδικείο Κορίνθου και εκτελέστηκε το 1949.

 

Οικονομόπουλος Νίκος – Δολοφονήθηκε με μαχαίρι από παρακρατικές συμμορίες στον μονόπλευρο εμφύλιο.

 

Πρωτοδημοσιεύτηκε στην εφ."Μωρηάς" το  1986

 

 

Εικόνες:

 

1.Νιόνιος Γιαννακούλιας.

2.Τάκης Συνοδινός.

3.Τάσος Παπαδάτος.

4.Παναγιώτης Τσάκωνας.

5.Μπάμπης Καπετανόπουλος.